Abşeron qəzetinin yeni sayı
«    Yanvar 2018    »
BeÇaÇCaCŞB
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
293031 
29-01-2017, 08:35 Oxunub: 1068

ÜÇYAŞLILARIN MƏKTƏBƏQƏDƏR TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİNƏ QƏBULU HAQQINDA

ÜÇYAŞLILARIN MƏKTƏBƏQƏDƏR TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİNƏ QƏBULU HAQQINDA


“Azərbaycan Respublikasında məktəbəqədər təhsil proqramında (ku­­­ri­­kulu­mu)”nda de­­­yilir: “Məktəbəqədər təhsil dövlət proqramı (ku­ri­ku­lumu) əsasında hə­yata keçi­ri­lir” [2, səh.1]. Bununla əlaqədar uşağın sosial adaptasiyası problemləri mey­­dana çıxır.

Bir çox hallarda uşağın məktəbəqədər təhsil müəssisəsinə qəbulu onun yeni hə­yatın qaydalarına sosial adaptasiyası problemləri ilə mü­şa­yi­ət olunur. Bütün uşaqlar heç də həmişə bu problemlərin öhdəsindən gələ bilmirlər.

Adaptasiya orqanizmin yeni və ya dəyişən mühitin şərtlərinə uyğunlaşması ba­carığıdır. Adap­ta­siyanın iki aspekti məlumdur: fizioloji və psixoloji. Yalnız psixoloji aspektin üzərində dayanaq. Psixoloji adap­ta­­siyanın ilkin çətinlikləri uşağın ailədən çıxmağa psi­xo­loji cəhətdən hazır olma­ma­sı­­nın nə­ti­cəsidir.

Uşağın sosial kontaktların genişlənməsinə və məktəbəqədər müəssisədə təlim-tərbiyəyə riayət et­mə­sinə hazır olmaması müxtəlif səbəblərlə şərtlənə bilər. Uşağın daim ananın yanında ol­ma­sı və on­dan kömək almasına baxmayaraq, həmyaşıdları və yeni tanış olduğu yaşlılarla ünsiyyət yarada bil­­­­mə­mə­si, onun psixoloji bacarıq və vərdişlərinin kifayət qədər olmaması və s. bu səbəb­lər­dən­dir.

Son zamanlar məktəbəqədər müəssisələrə cəlb edilən kiçikyaşlı uşaqların yeni mühitə sosial adap­­­­tasiyası problemi çox aktualdır. Bu, uşaq üç ya­şı­na çatan kimi valideynlərin onu məktəbə­qə­dər müəssisəyə vermək arzusu ilə izah olunur. Valideynlərin arzularını nəzərə alaraq məktəbə­qə­dər müəssisələrin şəbəkəsini dövlət sə­viy­­­yəsində genişləndirmək və bu müəssisə­lər­­də təlim-tər­bi­yə prosesinin key­fiy­yətini yüksəltmək tələb olunur. Bununla əlaqədar uşağın yeni sosial şəraitə adap­tasiyasında baş verən çətinliklərin qarşısını almaq, onun psixi və fiziki sağlamlığını qorumaq üçün mək­­tə­­bə­qədər müəssisəyə qəbula psixiloji hazırlığın göstəricilərinin müəyyənləşdirilməsi ehtiyacı qarşıya çıxır.

Uşağın mək­tə­bə­qədər müəssisəyə qəbuluna psixoloji hazırlığının qiymətləndirilməsinin tibbi müayinə kompleksinə loqoped və psixoloqun məsləhətləri də daxildir. Loqoped müayinəsi uşağın nitq inkişafının səviyyəsinin, psixoloji müayinə isə yaşa uyğun psixoloji nailiyyətlərinin müəy­yən­­­ləşdirilməsinə istiqamətlənir. Top­­lanmış psixoloji-pedaqoji məlu­mat­lar əsasında uşağın ve­ri­lə­cəyi təhsil mü­əs­­sisənin növü, orada psi­xoloji-pedaqoji köməyin forma və növləri müəyyən olu­nmalıdır. Psixoloji-pe­daqoji müayinənin bu aspekti məktəbə­qə­dər müəssisəyə qəbula hazırlığın öy­rə­­nil­məsi metodu kimi kifayət qədər tədqiq olunma­mış­dır. Be­lə­liklə,təcrübədə uşağın psixi inki­şa­fı­nın diaq­nos­tikası prosesində mütəxəssislər onun so­sial kompetensiyasının səviyyəsini, demək olar ki, öy­rənmirlər.

Hazırda üçyaşlıların məktəbəqədər müəssisəyə ha­zır­lığı probleminin, kiçikyaşlıların so­si­al kom­­petensiyalarının öyrənilməsinin el­mi cəhətdən əsas­­landırılmış metodikası yox­dur.

Kiçikyaşlı uşaqların psixoloji müayinəsinin aparıl­ma­sı məqsədilə mövcud metodik töv­si­yə və vəsaitlərdə uşaq bağçasına hazırlığın aşa­ğı­dakı meyarları göstərilir:

· uşağın pasport yaşı; · psixi inkişaf səviyyəsi; · şəxsi gigiyena, təmizlik vərdişlərinə yi­yə­lən­mə və onları müstəqil yerinə ye­tirə bilmə ba­ca­rığı.

Əsas problem isə odur ki, uşaq bir müddət anasındam ayrılmağa, ta­nış olmadığı uşaq­lar­la ün­siy­­yət qurmağa psixoloji cəhətdən hazırdırmı? Valideynlər, məktəbəqədər müəssisənin mü­təxəs­sis­­ləri tərəfindən uşağın nitq inkişafının səviyyəsi, sosial davranışın norma və qay­da­larının başa dü­­­şül­­məsi, onları riayət edilməsi imkanları nəzərə alınmır. Əksinə, çox vaxt va­li­­­deynlər öz uşaq­la­rında ünsiyyət vərdişlərinin zəif inkişaf etdiyini gö­rə­rək, onları mək­təbə­qə­­­dər müəssisəyə ver­mə­yə tələsirlər ki, təcrübəli pedaqoqlar həmin ça­tış­­mazlığı aradan qal­dır­­sın­lar.

Ümumiyyətlə, kiçikyaşlı məktəbəqədər uşağın ailədən çıxmağa psi­xo­loji cəhətdən hazır­lığı problemi heç də məktəb təliminə hazırlıq problemindən az əhə­miy­yətli deyil. Bununla be­lə, mək­tə­bəqədər müəssisəyə qəbulun dəqiq me­yar­la­rı və göstəriciləri indiyədək müəyyən­ləş­­diril­mə­miş­dir. Elmi-metodik ədə­biy­yatda isə uşağın yeni mühitə adaptasiyasını müəyyən edən və ona təsir gös­­­­­­tə­rən bəzi psixoloji sahələr qeyd olunur. Bu təzadlar üçyaşlıların uşaq bağ­­çalarına getmələrini, yəni öyrəşdikləri həyat tərzinin dəyişilməsinin gös­təri­cilə­ri­ni aş­ka­ra çı­­xarmaq üçün kom­pleks təd­qi­qatların aparılmasına əsas verir.

Kiçikyaşlıların psixoloji-pedaqoji müayinəsi səhər, qidalanmadan bir saat əv­vəl, gün­düz yuxu- suna iki saat qalmış aparılmalıdır. Müayinənin aparıldığı otağın havasının temperaturu 21° ol­ma­lı­dır. Otaq ge­niş, işıq­lı olmalı, səs keçirməməli, uşaq­ların özlərini normal hiss et­mə­­­ləri üçün hər bir şərait yaradılmalıdır. Müayinə prosesi 20 –25 dəqiqədən artıq davam etmə­mə­li­­dir. Bu müddət ər­zin­də uşaqlara ardıcıl surətdə diaqnostik tapşırıqlar verilməlidir.Tap­şı­­­rıqlar aşağıdakı sahələri əha­­­tə etməlidir:

• Sosial kompetensiya: böyüyün tələblərini yerinə yetirir; sosial normalara ri­a­­yət edir; tə­miz­lik vərdişləri möhkəmənib; məişətdə müstəqildir; əşyavi-oyun fəaliyyətində tanış olma­dı­ğı böyük­lər­lə kontakta girir və s.

• Emosional fon: uşaqlara can atır, onlarla oynamağı və ünsiyyətdə olmağı se­­­vir, emo­­si­o­nal fon müsbətdir, nevrotik reaksiyalar mövcuddur, yeni mü­­­hi­tə tez adaptasiya olunur.

• Nitq inkişafı üzrə tapşırıqları yerinə yetirir, sadə ifa­də­lə­rin köməyi ilə ünsiyyət qurur

•Vizual-hərəki təfəkkür səviyyəsi – orta və ya yüksəkdir. Yüksək səviyyəli uşaq bö­yük­lə­rin kö­mə­yi olmadan bütün tap­şırıqları müstəqil yerinə ye­tirir. Orta səviyyəli uşaq bir dəfə gös­tər­dikdən sonra yerinə yetirir, bəzən oyunun gedişində və ətraf mühitə praktik oriyentasiyada çə­tinlik çəkir.

Psixoloji-pedaqoji müayinə pedaqoqun uşaqla qısa (1–2 dəqiqəlik) ta­nış­lığı ilə, belə sual­larla başlayır:

– Uşaq hara gəlib? Burada nə onun xoşuna gəlir? O, hansı oyuncaqla oynamaq istəyir? və s.

Pedaqoqun nitqi sa­də və anlaşıqlı, uşağın ba­şa düşəcəyi tərzdə olmalıdır. Ünsiyyət pro­se­sində pe­da­qoq uşağın sosial kom­mu­­nikasiyalarının keyfiyyətinə, nitqinin kom­­mu­nikativ funk­­­­­siyalarının for­­ma­laşma səviyyəsinə diqqət ye­­tir­məlidir.

Diaqnostik tapşırıqlar uşağın yaşına uyğun əşyavi-oyun fəaliyyətində və situ­ativ-işgüzar əmək­­daş­lıq şəraitində verilir. Tapşırıqların məqsədi və yeri­nə yetiril­mə­­ şərtləri başa salınır. Mü­­tə­xəs­sis nəticəni almaq üçün uşağın isti­fadə edəcəyi yolları və hərəkət ardıcıllığını bildi­rir. La­zım gəl­­dik­də, hərəkətləri özü nümayiş etdirir,uşağın nəticəyönümlü hərəkətlərini müs­­­bət qiy­mət­­­ləndirir.

Psixoloji-pedaqoji diaqnostikanın məlumatları klinik müayinələrin və la­bo­ra­tor tədqi­qat­la­rın nə­ticələri ilə müqayisə olunur. Bu, kiçikyaşlı uşaq­la­rın inkişafının kompleks kliniki-psi­xo­­loji-pe­da­qoji xarak­teris­ti­ka­sını tərtib et­mə­yə imkan verir. Uşaqlar haqqında toplanılan bü­tün məlu­mat­lar üç informasiya blo­kun­da ümumiləşdirilir:

• klinik faktlar;

• psixi inkişafın fərdi psixoloji xarakteristikası;

• sosial faktlar.

Uşaq kollektivinə qoşulmağa hazırlığın bir göstəricisi də nitqin inkişaf sə­viy­yə­sidir. Bütün uşaq­­­lar çətinlik çəkmədən yeni tanış olduqları şəxslərlə ünsiyyətdə olur, onlara sadə suallar verir, ve­rilən cavab­la­­­­­­rı başa düşür və yeni bilik və bacarıqlara yiyələnirlər. Nitqlə ya­naşı, mimika və jest­lərin kö­­məyi ilə də dediklərinin böyüklər tərə­fin­dən anlaşılmasına çalı­şır­lar. Ünsiyyət onlar üçün yaş­­­­lılarla birgə fəaliyyətin aparıcı formalarından biri­dir. Erkən yaş döv­rü­nün sonuna yaxın top­lanmış kommunikativ və sosial vərdişlər uşaq­lara unsiyyətə təşəbbüs göstərməyə, onu davam etdirməyə, tərəfdaşına arzuları, hissləri, tələbatları haqqında məlumat verməyə, ondan kö­mək istə­məyə imkan verir.

Uşaqların daha mühüm bir xüsusiyyəti – yeni sosial şəraitə tez uyğunlaşmaları üzə­rin­də də da­yanmaq istərdik. Əyani-hərəki təfəkkür fərddə qarşıya çıxan prob­lemlərin sensor bacarıqların və obyektlərin sosial mahiyyətindən səmərəli isti­fa­də yo­lu ilə həll olunması, situativ-praktik tapşırıq­la­rın həllində onların ara­sındakı qar­şı­lıqlı məna əlaqələrinin qurulması bacarığını aşılayır. Məlum­dur ki, uşağın psixikasının xarici mühitlə qarşılıqlı təsiri prosesində təc­­rübənin toplanması, onun tədricən əqli fəaliyyətə çevrilməsi, həm­­çinin qavramanın təkmil­ləş­məsi, ixtiyarı diq­qə­tin güclən­məsi nəticəsində meydana gəlir. Belə təfəkkür tərzi müqayisə əməliyyatlarını həyata keçir­mə­yə, ətraf aləm­­də praktik oxşarlığı aşkara çıxararaq əşyaları za­hiri əlamətlərinə və ya so­sial ma­hiy­­yətinə görə qruplaşdırmağa, müşayiətedici, mü­­­əyyənedici nitqin köməyi ilə hərəkətlərin məq­səd­yö­nümlü və nəticə­yö­nüm­­lülüyünü qiymətlən­dir­məyə imkan verir. Uşaqlar onlara yaxşı tanış olan əş­yalar, ha­disələr və hərəkətlər ara­sındakı qarşılıqlı əlaqəni görür, başa düşür, onları mü­əyyən ar­dı­cıllıqla birləşdirirlər. Uşaqlar fəzada və müstəvi üzərində is­ti­­qa­mət götürməyi bacarır, sxemlərin kö­­məyi ilə əşyanın obrazını yarada bilirlər. On­la­rın motor koordinasiyası, bilək­lə­­­rinin və əl bar­maq­­larının hərəkətləri cəldliyi və də­­qiqliyi ilə seçilir. Oyun prosesində uşaq­lar əşyalardan istifadə edir, fə­aliyyət prosesində onların təyinatını bilir və nəzərə alırlar.

Uşaqların məktəbəqədər təhsil müəssisəsinə qəbula hazır olmalarının daha bir mü­­hüm xarak­te­ris­­tikasını emosional sferasının vəziyyəti, on­la­rın baş ve­rən­­lərə münasibətlərini və emosiyalarını bil­dir­mələri üçün istifadə etdik­lə­ri va­si­tə­ və yollar təşkil edir. Uşaqlarda müsbət emosional əhvali-ru­hiy­­yə müşahidə olunur, hər bir ye­nilik onlarda yüksək maraq və dərketmə arzusu yaradır. Kör­pə­lər diqqətlərini 3–5 dəqiqə ər­zində hər hansı bir fəaliyyətin məqsə­də­uy­ğun yerinə yetirilməsinə yö­nəl­dir, müsbət nəticə əldə etməyə ça­lı­şır, müxtəlif mimika və emo­si­ya­lar­la baş verənlərə öz müna­si­bət­lərini bil­di­rir­lər. Onlar yorularkən tər­bi­­yəçinin diqqətini başqa fəaliyyət növ­lərinə yö­nəl­t­məyə çalışırlar. Yal­nız güclü yorğunluqdan, qrup otağında 30–35 də­qiqə olduqdan sonra öz narahat­lıq­la­rını göstərməyə, şıltaqlıq etməyə başlayırlar. Uşaqların bir hissə­sin­­də yorğunluq və neqativ hallar passivliklə müşayiət olu­nur, on­lar analarının ya­nın­da olmaq, ona toxunmaq istəyirlər. Bəzilərində isə bir qədər na­­ra­hatlıq, əsəbilik, ağlama və s. hallar müşahidə olunur. Dav­ra­nı­­­şın bu xüsu­siy­yət­lə­ri normativ hal olmaqla üçyaşlıların mər­kəzi si­nir sisteminin hələ tam inkişaf et­mə­­məsi ilə izah edilir.

Müxtəlif psixoloji-pedaqoji metodların köməyi ilə alınan məlumatları ümu­miləşdirərkən aydın olur ki, yeni mühitə tez uyğunlaşan uşaqlar stabil sağ­­­lamlığa malikdirlər. Yaşlıların təşkil etdikləri məqsədyönlü dərketmə fəaliyyətinin müddəti 30 də­qi­qə çə­kir ki, bu da sərbəstliyin, məq­səd­yönlülüyün və müstəqilliyin ol­ma­sın­dan, diq­qət, yaddaş, qavrama kimi psixi proseslərin for­ma­laşma sə­viyyəsindən xəbər ve­rir. Uşaqların psixolojoi-pedaqoji müayinəsinin nəticələrinin kliniki faktlarla mü­qayisəsi onların məktəbəqədər müəssisəyə qəbul olunmağa hazırlığının psixoloji gös­tə­­ri­ci­lə­ri­ni müqayisə etməyə imkan verir:

• orqanizmdə əhəmiyyətsiz funksional kə­na­­raçıxmaların olmasına bax­ma­yaraq stabil sağlamlıq vəziyyəti;

• inkişafın əsas istiqamətləri üzrə yaşa uyğun psixoloji nailiyyətlər;

• böyüklərin hərəkətlərini təqlid yolu ilə və sadə nitq təlimatlarına riayət etməklə ye­niliyi mə­nim­sə­mə bacarığı;

• böyüyün tələblərinə riayət etmək, müs­təqil əməl etmək, sadə sosial normaları və bir çox özü­nə­xidmət vərdiş­lə­rini mə­­nimsəmək, həmçinin həmyaşıdları ilə qarşılıqlı münasibət­lə­ri sax­la­­maq bacarığı.

Bu göstəricilər uşaqların uşaq bağçasına tez adaptasiya olun­ma­ları­nın müsbət proqnozunu tə­min edir. Göstəricilərdən, heç olmasa, birinin olma­ması uşağın yeni mühitə sosial adaptasiyasını çə­tin­ləşdirir. Mümkün adaptasiya çətinliklərinin qarşısını almaq üçün yaşa uyğun psixo­lo­­­ji na­iliyyətlərin formalaşdırılması və ya inkişafı üzrə xüsusi peda­qo­ji iş aparmaq lazımdır.

Beləliklə, aşağıdakı nəticələrə gə­lirik:

• Ətraf aləmlə sosial qarşılıqlı münasibətlərə tələbat, təcrübə və vərdişlər, əya­ni-hərəki təfək­kür, sadə sosial adaptasiya prosesinə təsir göstərir.

• Üçyaşlıların psixoloji-pedaqoji diaqnostikası onların sağlamlığının kompleks mü­­a­­yinəsinin ayrılmaz hissəsi kimi aşağıdakıları müəyyən etməlidir: xarakterik emo­si­o­nal vəziyyət, üniyyətə münasibət, böyüklərlə, həmyaşıdları ilə ünsiyyətin mo­tivləri, formaları, təfəkkür tərzi, yeniliklərin və kommunikasiyaların, o cümlədən, nitqin psi­xoloji vasitə kimi mənimsənilməsi, şəxsi gigiyena, özünəxidmət vərdişlərinə yi­yə­­lən­mənin aktual səviyyəsi.

• Klinik və psixoloji-pedaqoji məlumatların müqayisəsi uşaqda tərbiyənin so­sial şərt­lə­ri­nin də­yi­şilməsinə, əsasən, məktəbəqədər müəssisəyə qəbula göstərici­lə­rin olub-olmamasını mü­­əyyən et­mə­­yə imkan verir.

• Uşağın məktəbəqədər müəssisəyə hazır olması haqqında məlumatı əldə edə­rək, mümkün çətin­liklərin xarakterini proqnozlaşdıra, onların aradan qal­­dı­rıl­ması isti­­qamətlərini müəyyən edə bilərik.

Uşağın məktəbəqədər müəssisəyə qəbulundan əvvəl onların psixoloji-pe­da­qo­ji mü­ayi­nə­sinin nəticələri mütəxəssisləri, valideynləri onların sosial kompe­ten­­­­siyalarının yüksəl­dilməsi və yeni sosial şəraitə müvəffəqiyyətlə adaptasiya olun­­­­­­­ma­­sı üçün təlim-tərbiyənin fərdi proq­ra­mının tərtibi üçün faktlarla tə­min edə bilər.

Leyla Bayramova,
Abşeron rayonu, Xırdalan şəhəri, 24 nömrəli uşaq bağçasının müdiri
XƏBƏR LENTİ
20:51 | Abşeron rayon Uşaq Gənclər İnkişaf Mərkəzində 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi anıldı 17:23 | “Riyaziyyat və informatika fənn aylığı”nın yekununa həsr olunmuş konfrans keçirilib 18:27 | Xırdalanın 1 saylı uşaq bağçasında 'açıq məşğələ' keçirilib 18:04 | İlham Əliyev: Xırdalan şəhərində müasir xəstəxananın tikintisi davam etdiriləcək 22:22 | Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan Ordusu bundan sonra da güclənəcək və istənilən tapşırığı yerinə yetirməyə hazırdır" 22:00 | Abşeron idmançıları Türkiyədən 7 medalla qayıdıb 17:22 | Prezident 2018-ci ili “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” elan etdi 16:01 | "Şifahi xalq ədəbiyyatı söz xəzinəsidir" adlı tədbir 13:10 | Abşeronlu gənclər hərbi xidmətə yola salınıb 15:31 | 20 Yanvar faciəsinə həsr olunmuş açıq məşğələ 19:31 | Orta məktəblərdə İKT-nin rolu 13:12 | Abşeronda sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün bayram şənliyi təşkil edilib 20:46 | Güzdək məktəbində Həmrəylik Günüvə Yeni il münasibəti ilə tədbir keçirilib 18:49 | Xırdalan məktəbində “Riyaziyyat gecəsi” keçirilib. 18:12 | Xırdalan bağçasında Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü və Yeni İl münasibəti ilə bayram şənliyi keçirildi. 17:59 | 24 saylı bağçada Həmrəylik günü və yeni il tədbiri keçirildi 17:35 | Xırdalan 2 saylı uşaq bağçasında Yeni il şənliyi keçrilib 17:17 | Şagirdlərlə İlham Zəkiyevin görüşü keçirilib 17:08 | Abşeronda əlillər üçün bayram süfrəsi açılıb 16:41 | Prezident İlham Əliyev Mehdiabad-Digah-Məmmədli avtomobil yolunun açılışında iştirak edib 14:36 | Xırdalan 2 saylı məktəbdə Riyaziyyat gecəsi keçirilib 21:11 | Abşeronda Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü və Yeni il bayramı qeyd olunub